برای درک بهتر عمق ماجرا، کافی است نگاهی به روند تغییرات تورم و تعرفه اینترنت در ۱۲ سال گذشته (از سال ۱۳۹۳ تا امروز یعنی سال ۱۴۰۵) بیندازیم. آمارها نشان می‌دهند که اقتصاد ایران در این سال‌ها روزهای پر تب و تابی، را پشت سر گذاشته است. شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی که در اسفند ۱۳۹۳ عدد ۲۱۶.۸ را ثبت کرده بود و تورم آن سال حدود ۱۵.۶ درصد بود، در یک روند صعودی عجیب به ارقام نگران‌کننده‌ای رسید. تورم در سال‌های ۹۷ و ۹۸ رکوردشکنی کرد و به ترتیب به ۳۱.۲ و ۴۱.۲ درصد رسید. این روند در سال‌های بعد نیز متوقف نشد؛ به طوری که تورم سالانه در اسفند ۱۴۰۰ به ۴۰.۲ درصد، در اسفند ۱۴۰۱ به ۴۵.۸ درصد، در اسفند ۱۴۰۲ به ۴۰.۷ درصد و در سال ۱۴۰۳ به ۳۲.۵ درصد رسید. اوج این نمودار در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نمایان شد؛ جایی که تورم سال ۱۴۰۴ معادل ۴۸.۳ درصد اعلام شد و در شهریور ۱۴۰۵، تورم سالانه رقم خیره‌کننده ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه به نقطه ۸۹.۸ درصد را ثبت کرد! شاخص قیمت مصرف‌کننده در شهریور ۱۴۰۵ به عدد ۷۲۹.۸ رسیده است که نشان‌دهنده یک جهش نجومی در هزینه‌های جاری کشور نسبت به دهه نود است.اما در روی دیگر سکه، تعرفه خدمات ارتباطی داستان کاملا متفاوتی دارد. بررسی تایم‌لاین ابلاغ تعرفه اینترنت همراه نشان می‌دهد که پس از ابلاغ تعرفه در آذر ۱۳۹۳، این رقم نه تنها افزایش نیافت بلکه در خرداد ۱۳۹۵ با کاهش نیز مواجه شد! پس از سال‌ها سکوت و فشار اقتصادی بر اپراتورها، سرانجام در دی‌ماه ۱۴۰۲ تعرفه اینترنت همراه ۳۴ درصد افزایش پیدا کرد. پس از آن در آذر ۱۴۰۴ حدود ۲۰ درصد و در اسفند ۱۴۰۴ نیز ۱۸ درصد به آن افزوده شد. نتیجه این محاسبات یک واقعیت تلخ را نشان می‌دهد. اینکه در طول ۱۲ سال اخیر، در حالی که تورم کلی کشور صدها درصد رشد داشته و هزینه‌های تجهیزات ارزی و ریالی سر به فلک کشیده، تعرفه اینترنت همراه در مجموع تنها ۷۲ درصد افزایش یافته است.
وضعیت در حوزه مکالمه و پیامک از این هم وخیم‌تر است. تعرفه مکالمه در ۱۳ سال اخیر تنها ۳۰ درصد افزایش داشته و تعرفه پیامک که در سال ۱۳۸۹ ابلاغ شد، پس از ۱۶ سال تا مهر ۱۴۰۴ هیچ افزایشی نداشت و تازه در آن زمان تنها ۳۰ درصد رشد کرد. این آمار به وضوح نشان می‌دهد که تورم کلی از سال ۹۳ تا امسال رشدهای چند صد درصدی و جهش‌های متوالی را تجربه کرده، در حالی که قیمت اینترنت کلا ۷۲ درصد زیاد شده است. این سرکوب قیمتی باعث شده تا انگیزه سرمایه‌گذاری در این بخش حیاتی به شدت کم شود.
صنعت ارتباطات به اصلاح تعرفه نیاز دارد
برای بررسی دقیق‌تر چالش‌های این حوزه، به سراغ «داوود زارعیان»، معاون ارتباطات شرکت مخابرات ایران رفتیم تا ابعاد این بحران را از نگاه یکی از متولیان اصلی ارتباطات کشور جویا شویم. زارعیان با اشاره به اینکه اصطلاح «افزایش تعرفه» شاید عبارت دقیقی نباشد و ما نیازمند «اصلاح تعرفه» هستیم، می‌گوید: «صنعت ارتباطات صنعتی است که موضوع مطرح‌شده در آن، در واقع افزایش تعرفه نیست و اصلاح تعرفه برای توسعه شبکه است. البته در حال حاضر، به‌جز تلفن ثابت، موضوع اصلاح تعرفه در سایر حوزه‌ها چندان جدی نیست و باید جدی گرفته شود.»
معاون ارتباطات شرکت مخابرات ایران با تاکید بر تغییر سبک زندگی مردم توضیح می‌دهد: «یک اتفاقی در جامعه افتاده؛ در چند سال اخیر، مصرف ارتباطات در ایران خیلی بیشتر شده است. اگر به زندگی خودمان نگاه کنیم، می‌بینیم بخش زیادی از کارها، از خدمات و آموزش گرفته تا ارتباطات روزمره، از طریق شبکه‌های ارتباطی انجام می‌شود. برای ایجاد و توسعه این شبکه‌ها میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری شده، اما امروز آن بازدهی که باید داشته باشند، وجود ندارد. به همین دلیل، انگیزه سرمایه‌گذاری در بخش اپراتوری تقریبا به صفر رسیده است.»
او با یک مقایسه تامل‌برانگیز بین شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پایه (اپراتورها) و شرکت‌های فناوری که روی این بستر فعالیت می‌کنند، می‌گوید: «شما در نظر داشته باشید شرکت‌هایی که بر بستر ارتباطات شکل گرفتن امروز چندین هزار شرکت هستند. مثلا فرض بفرمایید در حوزه فروش آنلاین شما ده‌ها شرکت رو می‌شناسید، در حوزه حمل‌ونقل ده‌ها شرکت رو می‌شناسید، در حوزه آموزش ده‌ها موسسه رو می‌شناسید؛ اما چند تا اپراتور جدید در ده سال اخیر به کشور اضافه شدن؟ هیچی! چرا؟ برای اینکه درآمد ندارد.»
زارعیان به آمارهای جهانی اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: «مطالعه‌ای در سطح جهانی انجام شده که جالب است به آن اشاره کنم؛ ۷۰ اپراتور بزرگ در مقیاس شرکت مخابرات ایران، با میلیاردها دلار سرمایه، به اندازه سه شرکت فناوری درآمد ندارند. برای مثال، شرکت‌هایی مانند اوبر در نیویورک، آمازون و حتی در کشور خودمان اسنپ و دیجی‌کالا، شرکت‌های فناوری هستند که از بستر ارتباطی استفاده می‌کنند. درآمد هر یک از این شرکت‌ها با ۷۰ یا ۸۰ نفر نیروی انسانی و مثلا هزار میلیارد تومان سرمایه، چند برابر درآمد اپراتورهای ایران با صد هزار نیروی انسانی و میلیاردها دلار سرمایه است.»
۵ میلیارد دلار سرمایه برای عبور از مس به فیبر نوری
توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و همگام شدن با تکنولوژی‌های روز دنیا نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان ارزی است. در شرایطی که تورم تجهیزات ارتباطی (مانند تورم ۱۴ درصدی ماهانه گروه ارتباطات در شهریور ۱۴۰۵ که بخش مهمی از آن ناشی از قیمت موبایل و تجهیزات بوده) به شدت بالاست، اپراتورها بدون داشتن درآمد منطقی قادر به توسعه شبکه نیستند.
زارعیان در این باره هشدار می‌دهد: «بنابراین اگر در حوزه ارتباطات اصلاح تعرفه صورت نگیرد و هزینه‌ها از درآمدها پیشی بگیرد، به‌جز دو شرکت بزرگ مانند مخابرات، دیگر شرکت‌های خصوصی انگیزه‌ای برای سرمایه‌گذاری در این حوزه نخواهند داشت؛ چراکه فعالیت در این شرایط سودآوری لازم را ندارد و شرکت‌ها را با بحران و آسیب مواجه می‌کند. به نظر می‌رسد سیاست‌گذاران و مسئولانی که در این زمینه تصمیم‌گیری می‌کنند، باید با نگاه دقیق‌تر و هوشمندانه‌تری به این موضوع توجه داشته باشند.»
او تصریح می‌کند که این درآمدها قرار نیست صرف امور جاری شود و مستقیما در زیرساخت‌های کشور تزریق خواهد شد: «فکر نکنند اگر اصلاح تعرفه‌ای صورت گرفت، درآمد آن قرار است به جیب افراد خاصی برود چراکه این درآمد می‌تواند صرف توسعه شبکه شود. به‌عنوان مثال، ما در شرکت مخابرات ایران برنامه تبدیل شبکه مسی به فیبر نوری را داریم که در یک برنامه پنج‌ساله، حدود پنج میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد. اگر کشور به‌طور کامل به فیبر نوری مجهز شود، می‌توانیم از بهترین کیفیت ارتباطی در حوزه تلفن، اینترنت، دیتاسنتر، شبکه‌های اجتماعی و خدمات کاربری برخوردار باشیم.»
معاون ارتباطات شرکت مخابرات ایران در پایان تاکید می‌کند: «این پول باید تامین شود. این سرمایه که نمی‌تواند از جایی مثل دولت تامین شود، بنابراین باید از کاربرانی که از خدمات ارتباطی استفاده می‌کنند، تامین شود. به نظر من، بخش ارتباطات به چنین توجهی نیاز دارد.»
زیرساخت‌ها در انتظار تصمیم‌های سخت
همان‌طور که در مسیر این گزارش روایی و تحلیلی بررسی کردیم، معادله اقتصاد ارتباطات در ایران مدت‌هاست که توازن و منطق خود را از دست داده است. از سویی غول تورم عمومی از سال ۹۳ تا امروز رکوردهای تاریخی ثبت کرده، ارزش پول ملی افت شدیدی داشته و در پی آن هزینه‌های خرید تجهیزات وارداتی، نگهداری شبکه و حقوق پرسنل چند ده برابر شده است. اما از سوی دیگر، به دلیل سیاست‌های قیمت‌گذاری دستوری و سرکوب تعرفه‌ها، قیمت اینترنت همراه در یک بازه طولانی ۱۲ ساله با ارفاق تنها ۷۲ درصد رشد داشته؛ رشدی که در برابر تورم‌های سالانه، عملا به معنای کوچک شدن اقتصاد تلکام است.
این سرکوب قیمتی باعث شده اپراتورهای ارتباطی که در همه جای دنیا پیشران توسعه اقتصاد دیجیتال هستند، امروز در ایران دغدغه بقا و پرداخت هزینه‌های روزمره خود را داشته باشند. اگر سیاست‌گذاران و نهادهای تنظیم‌گر به زودی فکری به حال اصلاح منطقی تعرفه‌ها نکنند و واقعیت تورم را در این صنعت نپذیرند، نه تنها رویای دسترسی به اینترنت پرسرعت بر بستر فیبر نوری با سرمایه‌گذاری ۵ میلیارد دلاری محقق نخواهد شد، بلکه همین شبکه فرسوده فعلی نیز تاب تحمل بار ترافیکی فزاینده کاربران را هم نخواهد داشت.